Duman Tahliye ve Basınçlandırma Sistemleri

Duman tahliye sistemi nedir?

Duman tahliye sistemi, yangın sırasında oluşan duman ve sıcak gazları doğal açıklıklar veya duman egzoz fanları aracılığıyla binadan kontrollü biçimde uzaklaştıran yangın güvenliği tesisatıdır. Amaç; kaçış yollarında görüşü korumak, insanların güvenle tahliyesini sağlamak, itfaiye müdahalesini kolaylaştırmak ve yapıdaki ısı hasarını sınırlamaktır.

Yangınlarda can kayıplarının önemli bir kısmı alevden değil, duman ve zehirli gazlardan kaynaklanır. Bu nedenle duman kontrolü, Türkiye'de Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında ele alınır; ürün ve sistem gereksinimleri ise büyük ölçüde TS EN 12101 standart serisine dayanır. Duman kontrolü tek başına değil, yangın algılama, sprinkler ve havalandırma sistemleriyle birlikte kurgulanmalıdır.

Doğal ve mekanik duman tahliyesi arasındaki fark nedir?

Doğal duman tahliyesi, sıcak dumanın kaldırma kuvvetiyle çatı veya cephedeki duman kapaklarından kendiliğinden çıkmasını sağlar; mekanik duman tahliyesi ise yüksek sıcaklığa dayanımlı fanlarla dumanı belirli bir debide emerek dışarı atar. Seçim; bina yüksekliği, kat sayısı, çatı imkânı ve yangın senaryosuna göre yapılır.

Her iki yöntemde de dumanın çekildiği bölgeye alttan yeterli telafi havası girmesi şarttır; aksi hâlde sistem tasarlanan debiyi sağlayamaz. Büyük hacimlerde dumanı sınırlı bir bölgede tutmak için TS EN 12101-1'e uygun duman perdeleri de kullanılabilir. Kapalı otoparklara özgü çözümleri otopark havalandırma ve jet fan sayfamızda anlattık.

Merdiven ve asansör kuyusu basınçlandırma nasıl çalışır?

Merdiven basınçlandırma, yangın anında kaçış merdivenine veya asansör kuyusuna fanla temiz hava basılarak bu hacimlerin yangın katına göre daha yüksek basınçta tutulmasıdır. Basınç farkı, kapı kapalıyken dumanın merdivene sızmasını, kapı açıldığında ise kapıdan geçen hava akımıyla dumanın içeri girmesini engeller.

1. Yangın algılandığında basınçlandırma fanı devreye girer ve çatıdaki veya zemindeki temiz hava emişinden hava alır.
2. Hava, şaft veya kanal üzerinden merdiven boyunca dağıtılan menfezlerle içeri verilir.
3. Kapılar kapalıyken basınç farkı korunur; aşırı basınç, tahliye damperi veya fan devir kontrolüyle sınırlandırılır.
4. Kapılar açıldığında yeterli hava hızı sağlanarak dumanın merdivene geçmesi önlenir.

Uygulamada kapalı kapı konumunda yaklaşık 50 Pa düzeyinde basınç farkı hedeflenir. Basınç çok yükselirse kapı açma kuvveti artar ve özellikle çocuk, yaşlı ve engelli kullanıcılar kapıyı açamayabilir; bu nedenle yönetmelik ve standartlarda kapı açma kuvveti için üst sınırlar tanımlanmıştır (TS EN 12101-6'da 100 N). Basınç farkı sistemleri için güncel Avrupa standardı EN 12101-13'tür.

Yangın damperi ile duman damperi arasındaki fark nedir?

Yangın damperi, havalandırma kanalının yangın bölmesini geçtiği noktada yangın anında kapanarak alev ve ısının yayılmasını önler; duman damperi ise duman kontrol sisteminin bir parçası olarak senaryoya göre açılır veya kapanır ve dumanın doğru hattan tahliyesini sağlar. Biri bölmeyi korur, diğeri dumanı yönetir.

• Yangın damperi: Ürün standardı TS EN 15650; test TS EN 1366-2, sınıflandırma TS EN 13501-3 ile yapılır (ör. EI 60 S, EI 90 S, EI 120 S). Termal sigortalı veya motorlu olabilir.
• Duman kontrol damperi: Ürün standardı TS EN 12101-8; test TS EN 1366-10, sınıflandırma TS EN 13501-4 ile yapılır. Motorlu ve konum geri bildirimli olmalıdır.
• Montaj: Damperler, test edildikleri duvar veya döşeme tipine ve üreticinin montaj detayına uygun takılmazsa sınıflandırması geçerliliğini yitirir.
• Erişim: Her damperin kontrol ve test için ulaşılabilir olması, asma tavanda servis kapağı bırakılmasını gerektirir.

Duman kontrol sistemi nasıl devreye alınır ve test edilir?

Duman kontrol sistemi; fanlar, damperler, kapaklar ve kontrol panelinin yangın algılama sistemiyle birlikte, önceden hazırlanan senaryo matrisine göre gerçek koşullarda denenmesiyle devreye alınır. Devreye alma, ölçülen basınç, hava hızı ve tepki sürelerinin kayıt altına alındığı ve işletmeye teslim edilen bir test raporuyla tamamlanmalıdır.

1. Senaryo matrisinin (hangi dedektör hangi fanı, damperi ve kapağı tetikler) yangın algılama paneliyle birlikte doğrulanması
2. Fan dönüş yönü, debi ve devir kontrollerinin yapılması
3. Basınçlandırmada kapı kapalıyken basınç farkı, açık kapıda hava hızı ve kapı açma kuvvetinin ölçülmesi
4. Damper ve kapakların açma-kapama sürelerinin ve konum geri bildirimlerinin kontrolü
5. Normal havalandırma santrallerinin senaryoya uygun durdurulduğunun teyidi
6. Şebeke kesintisinde acil durum enerji beslemesine geçişin denenmesi

Duman tahliyesinde kullanılan fanların seçimi ve yangın dayanım sınıfları hakkında daha fazla bilgiyi fan sistemleri sayfamızda bulabilirsiniz.

Trakya'daki fabrika ve binalarda duman tahliyesinde nelere dikkat edilmeli?

Trakya'daki büyük hacimli fabrika ve depolarda duman tahliyesi genellikle çatı duman kapaklarıyla, AVM, hastane, otel ve yüksek konut projelerinde ise mekanik duman egzozu ve merdiven basınçlandırmayla çözülür. Bölgenin kuvvetli rüzgârları, çatı kapaklarının rüzgâra karşı davranışını ve fan emiş-atış konumlarını doğrudan etkiler.

Çerkezköy Organize Sanayi Bölgesi, Velimeşe OSB ve Avrupa Serbest Bölgesi (Çorlu) gibi alanlardaki üretim ve depolama tesislerinde yüksek raf sistemleri, yanıcı ambalaj malzemeleri ve geniş tek hacimler duman kontrolünü kritik hâle getirir. Mevcut tesislerde yapılan kapasite artışları, ara kat eklemeleri veya yerleşim değişiklikleri sonrasında duman tahliye tasarımının yeniden değerlendirilmesi gerekir. Kışın donma ve kar yükü, çatı kapaklarının açılma güvenilirliği açısından periyodik kontrollerde mutlaka dikkate alınmalıdır. Bölgesel uygulamalar için Çerkezköy ve Edirne sayfalarımıza bakabilirsiniz.